แผนภาพการรับสัมผัส · สารหนู (As)
ผลความเสี่ยงรายอวัยวะเป้าหมาย (USEPA/ATSDR)
| โลหะ | HQ รวม | เส้นทางเด่น | CR (มะเร็ง) |
|---|
วิธีอ่านค่า — HI/HQ และ CR หมายความว่าอะไร
| ≤ 1 | อยู่ในระดับยอมรับได้ (คัดกรอง) — ไม่คาดว่าก่อผล |
| 1–3 | เกินเล็กน้อย–ปานกลาง — ควรเฝ้าระวัง/ลดการรับสัมผัส |
| 3–10 | เกินชัดเจน — ควรมีมาตรการจัดการ |
| > 10 | สูงมาก — ควรจัดการเร่งด่วน |
| < 10⁻⁶ | น้อยมาก (ยอมรับได้) |
| 10⁻⁶–10⁻⁴ | ช่วงที่ต้องเฝ้าระวัง/จัดการ |
| > 10⁻⁴ | สูงเกินเกณฑ์ ควรจัดการ |
การบวกข้าม "อวัยวะ": ตาม USEPA (RAGS 1989) และ ATSDR การบวก HQ ของโลหะที่กระทบคนละอวัยวะเป็น HI เดียว ใช้ได้เฉพาะขั้นคัดกรองแบบตีสูงเท่านั้น เมื่อเกิน 1 ต้องแยกตามอวัยวะเป้าหมาย — แดชบอร์ดนี้จึงรายงาน HI แยกราย ระบบประสาท / ไต / ผิวหนัง-หลอดเลือด เป็นหลัก
สมมติฐานและการจัดการข้อมูล (กดดู)
ข้าวเป็นพืชที่สะสมสารหนูได้สูงกว่าธัญพืชอื่นโดยธรรมชาติ เพราะปลูกในนาน้ำขัง (สภาพไร้ออกซิเจน) ทำให้สารหนูในดินถูกปลดปล่อยในรูปอาร์เซไนต์ (As³⁺) แล้วถูกดูดเข้าต้นข้าวผ่านตัวขนส่งซิลิคอน สารหนูในข้าวส่วนหนึ่งจึงมาจากค่าพื้นฐานทางธรณีเคมีของดินและน้ำชลประทานทั่วไป ไม่จำเป็นต้องมาจากแหล่งมลพิษจำเพาะ
ค่าเฉลี่ยข้าวไทยจากวรรณกรรม: สารหนูอนินทรีย์ (iAs) ในข้าวขัดสี ~0.068–0.076 mg/kg (ข้าวขาว/หอมมะลิ/เหนียว) และสารหนูรวมในข้าวขัดสี ~0.12–0.21 mg/kg ส่วนข้าวกล้องสูงกว่า (iAs ~0.12, รวม ~0.22 mg/kg) — ทั้งหมดต่ำกว่าเกณฑ์ EU/Codex (iAs 0.20 ข้าวขัดสี / 0.35 ข้าวกล้อง) แต่หลายงานในไทยยังรายงาน HQ ของสารหนู > 1 และความเสี่ยงมะเร็งเกิน 10⁻⁴ เมื่อคิดตามอัตราการบริโภคจริง
ข้าวในพื้นที่ศึกษานี้ (เชียงราย, iAs วัดจริงเฉลี่ย 0.119 mg/kg) สูงกว่าค่าเฉลี่ยข้าวขัดสีของประเทศเล็กน้อย แต่ยังต่ำกว่าเกณฑ์ EU 0.20 — บ่งชี้ว่าความเสี่ยงสารหนูจากข้าวเป็นปรากฏการณ์เชิงโครงสร้าง (บริโภคข้าวสูง × RfD ของสารหนูที่ต่ำมาก × ข้าวสะสมสารหนูตามธรรมชาติ) ที่พบทั่วไทยและเอเชีย จึงมีปัจจัยมากกว่าการปนเปื้อนจากมลพิษข้ามพรมแดน อย่างไรก็ตาม การปนเปื้อนต้นน้ำในลุ่มน้ำกก–สายอาจเพิ่มสารหนูในน้ำผิวดิน/ตะกอนที่ใช้ทำนา ซึ่งอาจซ้ำเติมระดับในข้าวบางพื้นที่ได้ (ต้องศึกษาคู่ดิน–น้ำ–ข้าวเพิ่มเติม)
- Ruangwises S., Saipan P., Tengjaroenkul B., Ruangwises N. (2012). Total and Inorganic Arsenic in Rice and Rice Bran Purchased in Thailand. Journal of Food Protection, 75(4): 771–774.
- Hensawang S., Chanpiwat P. (2017). Health impact assessment of arsenic and cadmium intake via rice consumption in Bangkok, Thailand. Environmental Monitoring and Assessment, 189: 599.
- Kukusamude C., Sricharoen P., Limchoowong N., Kongsri S. (2021). Heavy metals and probabilistic risk assessment via rice consumption in Thailand. Food Chemistry, 334: 127402.
- Kongsri S., Kukusamude C. et al. (2025). Arsenic concentrations in brown rice and health risk assessment. Asia-Pacific Journal of Science and Technology (APST).
- Meharg A.A., Williams P.N. et al. (2009); Williams P.N. et al. (2007). Arsenic uptake/speciation in rice and paddy biogeochemistry. Environmental Science & Technology.
- EFSA CONTAM Panel (2024). Update of the risk assessment of inorganic arsenic in food. EFSA Journal, 22(1): 8488. · Codex CXS 193 (iAs ข้าวขัดสี 0.20, ข้าวกล้อง 0.35).
- USEPA IRIS — Inorganic Arsenic (RfD 3×10⁻⁴ mg/kg/วัน; oral CSF 1.5) ; ปรับปรุงใหม่ ม.ค. 2025.
และ โครงการย่อยที่ 3: ระบบวิทยาศาสตร์พลเมืองที่เสริมด้วยปัญญาประดิษฐ์เพื่อรองรับและแก้ไขภาวะวิกฤติเร่งด่วนด้านมลพิษสิ่งแวดล้อม ในแพลตฟอร์ม SRI Intelligence Platform
ทุนสนับสนุน: สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)
ที่ปรึกษาโครงการ: รองศาสตราจารย์ ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ — ผู้อำนวยการหน่วยภารกิจฐานข้อมูลและระบบดิจิทัล สกสว.
หัวหน้าโครงการ: อาจารย์ศรัณย์พร เกิดเกาะ — สาขาการจัดการธุรกิจระหว่างประเทศ วิทยาลัยนานาชาติ มหาวิทยาลัยนเรศวร
ติดต่อ: pomphenrat@gmail.com, saranpornk@nu.ac.th
ค่า HQ/HI/CR เป็นการประเมินระดับคัดกรอง (screening) ตามกรอบ USEPA · ข้อมูลความเข้มข้นจากการเฝ้าระวังจริง (กรมควบคุมมลพิษ, กปภ., การวิเคราะห์เนื้อปลา/พืช) · บางพื้นที่/ฤดูใช้ค่าจากพื้นที่/เวลาใกล้เคียง (ดูสมมติฐาน)