AI-CARE Research Cluster
กลุ่มวิจัยนวัตกรรมปัญญาประดิษฐ์เพื่อการเฝ้าระวังและปกป้องสิ่งแวดล้อมร่วมกับประชาชน
สนับสนุนโดย
หน้าชี้เป้า — พื้นที่เสี่ยงสูงสุด ลุ่มน้ำกก·สาย·รวก·โขง
จัดอันดับ 6 โซนตามลำดับการไหลของน้ำ (ต้นน้ำ→ปลายน้ำ) เพื่อชี้เป้าว่าโซนใดเสี่ยงสุด · อวัยวะใด · โลหะ/เส้นทางใดเป็นตัวขับ — สำหรับการตัดสินใจเชิงพื้นที่
ℹ️ ข้าวสะสมสารหนูสูงโดยธรรมชาติ — iAs ข้าวขัดสีไทยเฉลี่ย ~0.068 mg/kg พื้นที่นี้ ~0.119 · "เฉพาะส่วนเพิ่ม"=ตัดฐานทั่วประเทศออก · "ค่าเฉลี่ยข้าวไทย"=ความเสี่ยงพื้นฐานที่ไม่เกี่ยวมลพิษข้ามพรมแดน — ดูหมายเหตุท้ายหน้า
ค่าเริ่มต้น 0.20 · ค่าเฉลี่ยทั้งประเทศ (กรมวิทย์ฯ 2560) = 0.376 กก./วัน
แผนผังลำน้ำ 6 โซน (ต้นน้ำ → ปลายน้ำ) · ระบายสีตามระดับ ผิวหนัง/หลอดเลือด (As)
↑ ต้นน้ำ (กกตอนบน)ปลายน้ำ (โขงตอนล่าง) ↓
≤ 1 ยอมรับได้
1–3 เฝ้าระวัง
3–10 ควรจัดการ
> 10 เร่งด่วน
ตารางจัดอันดับโซนตามความเสี่ยง
| อันดับ | โซน (พื้นที่) | ผิวหนัง/หลอดเลือด (As) |
ระบบประสาท (Hg ปลา+Pb) |
ไต (Cd+Hg น้ำ) |
มะเร็ง As (CR) |
ตัวขับเด่น |
|---|
เจาะลึกเส้นทางรับสัมผัสรายโซน ·
เลือกโลหะเพื่อดูว่าในโซนนั้น ความเสี่ยงมาจากเส้นทางใดมากสุด — เส้นหนา/ไหลเร็ว = สัดส่วนมาก
ดื่มน้ำ
ปลา
ข้าว
พืชอื่น
อาบน้ำ
วิธีอ่านค่า — HI/HQ และ CR หมายความว่าอะไร
ดัชนีอันตราย (HI/HQ) — ผลไม่ก่อมะเร็ง
| ≤ 1 | อยู่ในระดับยอมรับได้ (คัดกรอง) — ไม่คาดว่าก่อผล |
| 1–3 | เกินเล็กน้อย–ปานกลาง — ควรเฝ้าระวัง/ลดการรับสัมผัส |
| 3–10 | เกินชัดเจน — ควรมีมาตรการจัดการ |
| > 10 | สูงมาก — ควรจัดการเร่งด่วน |
ความเสี่ยงมะเร็งตลอดชีวิต (CR) — สารหนู
| < 10⁻⁶ | น้อยมาก (ยอมรับได้) |
| 10⁻⁶–10⁻⁴ | ช่วงที่ต้องเฝ้าระวัง/จัดการ |
| > 10⁻⁴ | สูงเกินเกณฑ์ ควรจัดการ |
สำคัญ: ค่า HI ไม่ใช่ความน่าจะเป็นที่จะป่วย และไม่แปรผันตรงกับความเสี่ยง — เป็นเพียง "ระดับความกังวล" เทียบกับขนาดที่ปลอดภัย (RfD) · ช่วง 1–3/3–10/>10 เป็นสเกลสื่อสารที่กำหนดเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่เกณฑ์ทางการของ USEPA (ทางการมีเส้นเดียวคือ = 1)
การรายงานแยกอวัยวะ: ตาม USEPA (RAGS 1989) และ ATSDR การบวก HQ ของโลหะที่กระทบคนละอวัยวะเป็นค่าเดียวใช้ได้เฉพาะขั้นคัดกรองแบบตีสูง — หน้านี้จึงจัดอันดับและรายงาน HI แยกราย ระบบประสาท / ไต / ผิวหนัง-หลอดเลือด ไม่รวมข้ามโลหะเป็นค่าเดียว
การรายงานแยกอวัยวะ: ตาม USEPA (RAGS 1989) และ ATSDR การบวก HQ ของโลหะที่กระทบคนละอวัยวะเป็นค่าเดียวใช้ได้เฉพาะขั้นคัดกรองแบบตีสูง — หน้านี้จึงจัดอันดับและรายงาน HI แยกราย ระบบประสาท / ไต / ผิวหนัง-หลอดเลือด ไม่รวมข้ามโลหะเป็นค่าเดียว
สมมติฐานและการจัดการข้อมูล (กดดู)
หมายเหตุ: สารหนูในข้าว — บริบทระดับประเทศ (ทบทวนวรรณกรรม)
ข้าวสะสมสารหนูได้สูงกว่าธัญพืชอื่นโดยธรรมชาติ เพราะปลูกในนาน้ำขัง (สภาพไร้ออกซิเจน) ทำให้สารหนูในดินถูกปลดปล่อยในรูปอาร์เซไนต์ (As³⁺) แล้วถูกดูดเข้าต้นข้าวผ่านตัวขนส่งซิลิคอน สารหนูในข้าวส่วนหนึ่งจึงมาจากค่าพื้นฐานทางธรณีเคมีของดินและน้ำชลประทานทั่วไป ไม่จำเป็นต้องมาจากแหล่งมลพิษจำเพาะค่าเฉลี่ยข้าวไทยจากวรรณกรรม: สารหนูอนินทรีย์ (iAs) ในข้าวขัดสี ~0.068–0.076 mg/kg (ข้าวขาว/หอมมะลิ/เหนียว) และสารหนูรวมในข้าวขัดสีหลายการศึกษา ~0.12–0.21 mg/kg ส่วนข้าวกล้องสูงกว่า (iAs ~0.12–0.13 mg/kg) — ทั้งหมดต่ำกว่าเกณฑ์ Codex (iAs 0.20 ข้าวขัดสี / 0.35 ข้าวกล้อง) และ EU ที่เข้มขึ้นเป็น 0.15 ในข้าวขัดสี (ปี 2023) แต่หลายงานในไทยยังรายงาน HQ ของสารหนู > 1 และความเสี่ยงมะเร็งเกิน 10⁻⁴ เมื่อคิดตามอัตราการบริโภคจริง
ข้าวในพื้นที่ศึกษานี้ (เชียงราย, iAs วัดจริงเฉลี่ย 0.119 mg/kg) สูงกว่าค่าเฉลี่ยข้าวขัดสีของประเทศเล็กน้อย แต่ยังต่ำกว่าเกณฑ์ EU/Codex — บ่งชี้ว่าความเสี่ยงสารหนูจากข้าวเป็นปรากฏการณ์เชิงโครงสร้าง (บริโภคข้าวสูง × RfD ของสารหนูที่ต่ำมาก × ข้าวสะสมสารหนูตามธรรมชาติ) ที่พบทั่วไทยและเอเชีย จึงมีปัจจัยมากกว่าการปนเปื้อนจากมลพิษข้ามพรมแดน อย่างไรก็ตาม การปนเปื้อนต้นน้ำในลุ่มน้ำกก–สายอาจเพิ่มสารหนูในน้ำผิวดิน/ตะกอนที่ใช้ทำนา ซึ่งอาจซ้ำเติมระดับในข้าวบางพื้นที่ได้ (ต้องศึกษาคู่ดิน–น้ำ–ข้าวเพิ่มเติม)
อ้างอิง (วรรณกรรมหลัก):
1. Ruangwises S, Saipan P, Ruangwises N. (2012) Total and inorganic arsenic in rice and rice bran purchased in Thailand. J Food Prot 75(4):771–775. [iAs ข้าวขัดสี ขาว 0.068 · หอมมะลิ 0.068 · เหนียว 0.076 mg/kg ; ข้าวกล้อง 0.12–0.13]
2. Chanpiwat P, Kim KW. (2019) Arsenic health risk assessment related to rice consumption behaviors in adults living in Northern Thailand. Environ Monit Assess 191:674.
3. Hensawang S, Chanpiwat P. (2017) Health impact assessment of arsenic and cadmium intake via rice consumption in Bangkok, Thailand. Environ Monit Assess 189:599.
4. Hensawang S, Chanpiwat P. (2018) Probabilistic risk assessment of bioaccessible arsenic in polished and husked jasmine rice sold in Bangkok. Chemosphere 207:637–648.
5. Kukusamude C, Sricharoen P, Limchoowong N, Kongsri S. (2021) Heavy metals and probabilistic risk assessment via rice consumption in Thailand. Food Chem 334:127402.
6. Meharg AA, Zhao FJ. (2012) Arsenic & Rice. Springer. [กลไกการสะสมสารหนูในนาน้ำขัง/ตัวขนส่งซิลิคอน]
7. FAO/WHO Codex Alimentarius CXS 193-1995 (amended) — ML iAs ข้าวขัดสี 0.20 / ข้าวกล้อง (husked) 0.35 mg/kg.
8. Commission Regulation (EU) 2023/465 — ปรับ ML iAs ข้าวขัดสีเป็น 0.15 mg/kg (เดิม 0.20 ตาม Reg (EU) 2015/1006) ; อ้างอิงความเห็น EFSA (2009, 2021).
1. Ruangwises S, Saipan P, Ruangwises N. (2012) Total and inorganic arsenic in rice and rice bran purchased in Thailand. J Food Prot 75(4):771–775. [iAs ข้าวขัดสี ขาว 0.068 · หอมมะลิ 0.068 · เหนียว 0.076 mg/kg ; ข้าวกล้อง 0.12–0.13]
2. Chanpiwat P, Kim KW. (2019) Arsenic health risk assessment related to rice consumption behaviors in adults living in Northern Thailand. Environ Monit Assess 191:674.
3. Hensawang S, Chanpiwat P. (2017) Health impact assessment of arsenic and cadmium intake via rice consumption in Bangkok, Thailand. Environ Monit Assess 189:599.
4. Hensawang S, Chanpiwat P. (2018) Probabilistic risk assessment of bioaccessible arsenic in polished and husked jasmine rice sold in Bangkok. Chemosphere 207:637–648.
5. Kukusamude C, Sricharoen P, Limchoowong N, Kongsri S. (2021) Heavy metals and probabilistic risk assessment via rice consumption in Thailand. Food Chem 334:127402.
6. Meharg AA, Zhao FJ. (2012) Arsenic & Rice. Springer. [กลไกการสะสมสารหนูในนาน้ำขัง/ตัวขนส่งซิลิคอน]
7. FAO/WHO Codex Alimentarius CXS 193-1995 (amended) — ML iAs ข้าวขัดสี 0.20 / ข้าวกล้อง (husked) 0.35 mg/kg.
8. Commission Regulation (EU) 2023/465 — ปรับ ML iAs ข้าวขัดสีเป็น 0.15 mg/kg (เดิม 0.20 ตาม Reg (EU) 2015/1006) ; อ้างอิงความเห็น EFSA (2009, 2021).
เกี่ยวกับโครงการ
งานวิจัยนี้ได้รับการสนับสนุนทุนจากมหาวิทยาลัยนเรศวร ภายใต้ทุนสนับสนุนกลุ่มวิจัยและนวัตกรรมแนวหน้า (Frontier Research and Innovation Clusters) จากงบประมาณรายได้มหาวิทยาลัย ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 ผ่านกลุ่มวิจัยนวัตกรรมปัญญาประดิษฐ์เพื่อการเฝ้าระวังและปกป้องสิ่งแวดล้อมร่วมกับประชาชน (AI-CARE Research Cluster)และ โครงการย่อยที่ 3: ระบบวิทยาศาสตร์พลเมืองที่เสริมด้วยปัญญาประดิษฐ์เพื่อรองรับและแก้ไขภาวะวิกฤติเร่งด่วนด้านมลพิษสิ่งแวดล้อม ในแพลตฟอร์ม SRI Intelligence Platform
ทุนสนับสนุน: สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)
ที่ปรึกษาโครงการ: รองศาสตราจารย์ ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ — ผู้อำนวยการหน่วยภารกิจฐานข้อมูลและระบบดิจิทัล สกสว.
หัวหน้าโครงการ: อาจารย์ศรัณย์พร เกิดเกาะ — สาขาการจัดการธุรกิจระหว่างประเทศ วิทยาลัยนานาชาติ มหาวิทยาลัยนเรศวร
ติดต่อ: pomphenrat@gmail.com, saranpornk@nu.ac.th
ค่า HQ/HI/CR เป็นการประเมินระดับคัดกรอง (screening) ตามกรอบ USEPA · ข้อมูลความเข้มข้นจากการเฝ้าระวังจริง (กรมควบคุมมลพิษ, กปภ., การวิเคราะห์เนื้อปลา/พืช) · บางพื้นที่/ฤดูใช้ค่าจากพื้นที่/เวลาใกล้เคียง (ดูสมมติฐาน)